به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، برای شناخت تمیم برغوثی، شاید پیش از هر چیز باید از جایی شروع کرد که شعر و سیاست در آن از یکدیگر جدا نیستند؛ جایی که تاریخ نه در کتاب‌های درسی و روایت‌های رسمی، بلکه در تجربه زیسته انسان‌ها ادامه پیدا می‌کند.
تمیم برغوثی در سال ۱۹۷۷ در قاهره، در خانواده‌ای ادبی متولد شد؛ پدرش مرید برغوثی، شاعر و نویسنده فلسطینی، و مادرش رضوی عاشور، رمان‌نویس و پژوهشگر مصری بود. تولد او با یکی از نقاط عطف زندگی خانواده‌اش هم‌زمان شد؛ چند ماه پس از تولد تمیم، پدرش از مصر اخراج شد و سال‌ها امکان بازگشت به این کشور را نداشت. برغوثی از همان کودکی با تجربه تبعید، دوری و پیامدهای سیاست در زندگی شخصی روبه‌رو شد؛ تجربه‌ای که بعدها در شعر و نوشته‌های سیاسی او بازتاب پیدا کرد.
او تحصیلات خود را در رشته علوم سیاسی در دانشگاه قاهره و دانشگاه آمریکایی قاهره ادامه داد و در سال ۲۰۰۴ دکترای علوم سیاسی خود را از دانشگاه بوستون دریافت کرد. مسیر دانشگاهی او بعدتر با تدریس و پژوهش در دانشگاه‌هایی چون دانشگاه آمریکایی قاهره، دانشگاه آزاد برلین و دانشگاه جورج‌تاون ادامه یافت. برغوثی در کنار فعالیت دانشگاهی، چندین مجموعه شعر و دو کتاب در حوزه تاریخ و اندیشه سیاسی جهان عرب منتشر کرده است.
اما دانشگاه و سیاست هرگز باعث نشدند ادبیات از زندگی او کنار برود. برغوثی نخستین مجموعه شعر خود، «میجانا»، را در سال ۱۹۹۹ منتشر کرد؛ مجموعه‌ای به زبان گفتاری فلسطینی که پس از نخستین بازگشت او به فلسطین شکل گرفت. پس از آن، مجموعه‌هایی چون «المنظر»، «مقام عراق»، «در قدس» و «یا مصر هانت» منتشر شدند و او به تدریج به یکی از صداهای شناخته‌شده شعر معاصر عرب تبدیل شد.
همین هم‌نشینی شعر و سیاست است که برغوثی را از بسیاری از شاعران هم‌نسلش متمایز می‌کند. در شعر او، تاریخ چیزی دور از زندگی روزمره نیست؛ تاریخ می‌تواند در یک شهر، یک خانواده، یک خاطره، تجربه تبعید یا حتی حسرت بازگشت به سرزمینی که از انسان گرفته شده، حضور داشته باشد. شعر برای او هم‌زمان می‌تواند روایت یک تجربه شخصی و بازتاب یک تجربه جمعی باشد.
«در قدس»؛ وقتی شعر از کتاب بیرون آمد
شاید مهم‌ترین نقطه در شناخته‌شدن گسترده برغوثی در جهان عرب، شعر بلند «در قدس» باشد؛ شعری که روایت یک سفر ناکام به قدس را به بستری برای سخن گفتن از شهر، هویت، فقدان و آرزوی بازگشت تبدیل می‌کند.
این شعر در سال ۲۰۰۷ به پدیده‌ای فرهنگی در جهان عرب تبدیل شد. دانشگاه جورج‌تاون در معرفی برغوثی نوشته است که «در قدس» به نوعی به «شعر خیابانی» تبدیل شد؛ بخش‌هایی از آن میان مردم دست‌به‌دست می‌شد، روزنامه‌های فلسطینی برغوثی را «شاعر قدس» نامیدند و بخش‌هایی از شعر در تلفن‌های همراه پخش می‌شد. حتی کودکان برای حفظ و بازخوانی بخش‌هایی از آن با یکدیگر رقابت می‌کردند. این شعر همچنین در شهرهای مختلف منطقه و اروپا به شکل اجراهای عمومی روی صحنه رفت.
به این ترتیب، شعر برغوثی از صفحه کتاب فاصله گرفت و وارد زندگی روزمره مردم شد؛ در خیابان خوانده شد، در تجمع‌ها تکرار شد و به بخشی از حافظه جمعی تبدیل شد. همین ویژگی بعدها در دیگر سروده‌های او نیز ادامه پیدا کرد؛ شعرهایی که مخاطبشان فقط اهل ادبیات نبودند و می‌توانستند در لحظه‌های سیاسی و اجتماعی با طیف گسترده‌ای از مردم ارتباط برقرار کنند.
از عراق تا مصر؛ سیاستی که به شعر راه پیدا کرد
برغوثی تنها درباره فلسطین ننوشته است. جنگ عراق و تحولات سیاسی مصر نیز در کارنامه ادبی و فکری او جایگاه مهمی دارند. در آستانه حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، او مصر را ترک کرد و تجربه آن دوره به شکل‌گیری آثاری چون «گفتند، مصر را دوست داری؟» و «مقام عراق» انجامید. «مقام عراق» که به زبان عربی معیار نوشته شده، اثری بلند با ترکیبی از روایت، شعر و گونه‌های مختلف ادبی بود و در جهان عرب مورد توجه قرار گرفت.
این پیوند میان سیاست و ادبیات بعدها نیز در آثار او ادامه یافت. برغوثی در جریان تحولات سیاسی مصر در سال ۲۰۱۱ نیز با شعر و حضور عمومی خود واکنش نشان داد. شعر «نزدیک است» پس از انقلاب مصر نوشته شد و در شرایطی که اینترنت در مصر قطع شده بود، نسخه‌ای از آن برای یک روزنامه در قاهره فرستاده شد و سپس متن و اجرای آن در میدان تحریر دست‌به‌دست شد.
شاعری که میان سنت و امروز ایستاده است
برغوثی در شعرهایش هم از ظرفیت‌های شعر کلاسیک عرب بهره می‌گیرد و هم به زبان گفتاری و تجربه روزمره مردم نزدیک می‌شود. او مجموعه‌هایی را به زبان‌های گفتاری فلسطینی و مصری منتشر کرده و در کنار آنها در قالب‌های عربی معیار نیز نوشته است. همین حرکت میان زبان کلاسیک و زبان مردم، یکی از ویژگی‌های مهم کار اوست.
در نتیجه، شعر برغوثی را نمی‌توان صرفاً شعر سیاسی دانست. در آثار او، سیاست از زندگی جدا نیست؛ تبعید به تجربه‌ای خانوادگی تبدیل می‌شود، فلسطین به خاطره و هویت راه پیدا می‌کند و تحولات سیاسی در نهایت به تجربه انسان‌ها بازمی‌گردد.
شعر برای زمانه جنگ
در سال‌های اخیر نیز بخش مهمی از شهرت برغوثی به سروده‌هایی بازمی‌گردد که درباره فلسطین، اشغال و مقاومت نوشته شده‌اند. شعر او در تجمع‌های مرتبط با فلسطین در کشورهای مختلف بازتاب پیدا کرده و بار دیگر نشان داده است که چگونه یک متن ادبی می‌تواند از محدوده کتاب فراتر برود و در فضای عمومی و سیاسی شنیده شود.
از همین منظر، برگزاری آیین پاسداشت تمیم برغوثی نیز صرفاً بزرگداشت یک شاعر نیست؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی رابطه شعر با حافظه تاریخی، تبعید، فلسطین و تجربه سیاسی جهان عرب است. برغوثی در جایگاه شاعری که هم علوم سیاسی خوانده و تدریس کرده و هم در سنت شعر عرب ریشه دارد، نمونه‌ای از پیوند دو حوزه‌ای است که در بسیاری از آثار او از یکدیگر جدا نمی‌شوند.
شاید بتوان جایگاه او را در یک جمله خلاصه کرد: برغوثی شاعری است که شعر را نه برای فرار از سیاست، بلکه برای ثبت آنچه سیاست بر زندگی انسان‌ها می‌گذارد به کار می‌گیرد؛ شاعری که در آثارش فلسطین فقط یک موضوع شعری نیست، بلکه بخشی از حافظه‌ای است که نمی‌خواهد پاک شود.
۵۹۲۴۴
